Hoe een fundamentele beoordelingsfout kan doorwerken in de kunstmarkt

Een recente uitspraak van de Italiaanse Raad van State maakt duidelijk hoe een fundamentele beoordelingsfout kan doorwerken in de kunstmarkt. Een Madonna met kind, inmiddels toegeschreven aan de Maestro del Battistero di Parma, blijft definitief in Zwitserland nadat een eerdere exportvergunning niet meer kon worden teruggedraaid.

Het werk werd bij veilinghuis Pandolfini in Florence aangeboden als “Italiaanse school, negentiende eeuw.” Een Zwitsers bedrijf kocht het voor circa 38.000 euro en vroeg aansluitend een exportvergunning aan in Genua.

De commissie bekeek het werk, noteerde in haar rapport dat de iconografie was ontleend aan een dertiende-eeuws voorbeeld, en volgde vervolgens de inscriptie op de achterkant: Alfonso Martorelli Fiori, Bologna, anno 1850. Vrije uitvoer toegestaan. Waarde: circa 38.000 euro. Pas later bleek wat bij de beoordeling niet was onderkend. Na restauratie kwam naar voren dat het jaartal op de achterkant geen 1850 maar 1350 was. De acht bleek een drie.

Het schilderij bleek daarmee geen negentiende-eeuwse navolging, maar een paneel uit de veertiende eeuw, toe te schrijven aan de Maestro del Battistero di Parma. Een werk uit de beginfase van de Italiaanse paneelschilderkunst, waarin Byzantijnse traditie en regionale devotie samenkomen.

Het werk werd opgenomen in de Old Masters Evening Sale van Christie’s, met een geschatte waarde van circa 300.000 tot 580.000 euro. De waardering verschoof daarmee van een lokaal devotioneel object naar een zeldzaam vroeg voorbeeld van Noord-Italiaanse schilderkunst. Pogingen van Italië om het werk terug te krijgen strandden: de wettelijke termijn voor het terugdraaien van de vergunning was verstreken. Het schilderij blijft in Zwitserland.

De commissie had de middeleeuwse herkomst van de iconografie zelf al vastgesteld, maar liet de inscriptie op de achterkant prevaleren boven een integrale beoordeling van het werk.

Een opschrift op een paneel is een aanwijzing, geen bewijs. Datering en toeschrijving berusten op samenhang: drager (paneelopbouw), preparatie (gesso en grondlagen), pigmentgebruik, bindmiddelen, penseelvoering en iconografische context. Juist de combinatie van deze elementen maakt een negentiende-eeuwse imitatie onderscheidbaar van een vroeg paneel.

Daarbij geldt dat dit werk reeds in de literatuur was opgenomen. Bestaande publicaties, gecombineerd met stilistisch en materiaaltechnisch onderzoek, hadden richting kunnen geven aan een juiste beoordeling.

Een gedegen taxatie begint bij het object zelf, in samenhang met wat daarover al bekend is. Dat geldt voor een exportcommissie evenzeer als voor elke andere professionele beoordeling van kunst.

Meester van het Baptisterium van Parma, tempera op paneel, 82,5 x 64,8 cm, ‘Madonna met kind’, ca. 1350.