De vraag of iets als kunst wordt erkend

Wat kan het verschil maken tussen miljoenen aan invoerrechten en volledige vrijstelling? Soms slechts de vraag of iets als kunst wordt erkend.

In 1926 werd L’Oiseau dans l’espace, een abstracte sculptuur van Constantin Brancusi, bij aankomst in New York niet als kunst geclassificeerd, maar als industrieel metaalobject, met circa 40% invoerrecht. Dit gebeurde in een periode waarin de beeldhouwkunst ingrijpend veranderde. In het Parijs van het begin van de twintigste eeuw namen kunstenaars afstand van het idee dat kunst herkenbaar moest zijn. Onder invloed van onder meer het kubisme verschoof de aandacht naar vorm en abstractie, en werd sculptuur minder beschrijvend.

Brancusi ging daarin verder dan de meeste tijdgenoten. Hij zocht geen variatie, maar reductie: vereenvoudigen tot alleen de essentie overbleef. Niet het uiterlijk, geen vleugels, geen veren etc., maar de kern. L’Oiseau vormt daarvan het meest overtuigende voorbeeld. Het gaat niet om één sculptuur, maar om een reeks: een marmeren origineel (1923) en zevenentwintig varianten waarvan Brancusi in twintig jaar de vorm verder verfijnde. Het beeld bestaat uit een vloeiende, ononderbroken lijn, zonder afleiding. Slank, gespannen en licht gebogen, suggereert het richting en beweging.

In de gepolijste bronzen versies speelt licht een actieve rol. Het oppervlak verandert continu en maakt het object optisch minder massief, eerder een beweging dan een vorm. Brancusi toont geen vogel, maar de essentie van opstijgen. Juist deze abstractie leidde tot frictie bij de Amerikaanse douane. De redenering was eenvoudig: zonder figuratie geen kunst. Het werk werd dus belast als metaal.

Brancusi vocht dit aan. In Brancusi vs. United States werd vastgesteld dat ook niet-figuratieve werken als kunst kunnen gelden, met directe financiële impact. Destijds ging het om circa 240 dollar, tegenwoordig zijn de gevolgen van foute classificatie groter. Bij invoertarieven tot circa 50% voor en hoge veilingprijzen voor Brancusi’s werk, zou het gaan om heffingen van enkele miljoenen voor een editie en tientallen miljoenen voor een uniek werk. Dat zijn de bedragen wanneer een L’Oiseau niet als kunst wordt erkend. Wordt het wél als kunst geclassificeerd, dan geldt in de Verenigde Staten vooralsnog een vrijstelling van invoerrechten voor originele kunst.

In een context van fluctuerende en politiek beïnvloede tarieven blijft correcte classificatie cruciaal. Identieke objecten kunnen, afhankelijk van de douane-indeling, verschuiven van vrijgesteld naar zwaar belast, zoals bleek bij antiek meubilair dat recent als bijeffect onder hout- en meubeltarieven tot wel 25 à 50 procent werd belast in de VS.

Of Brancusi’s werk kunst is, staat inmiddels buiten discussie. L’Oiseau is, ook zonder vleugels, de eeuwigheid van de kunstgeschiedenis ingevlogen. Constantin Brancusi, ‘L’Oiseau dans l’espace’, PeggyGuggenheim Collectie tot 7 juni 26 te zien in Maurtishuis.

L’Oiseau dans l’espace 1926

 Constantin Brancusi